Linh kiện phế thải điện tử là nguồn rác gây ô nhiễm nguồn nước cũng như không khí, vô cùng nguy hại với sức khỏe cũng như môi trường sống và hiện đang là nỗi lo của nhiều nước. Mặc Lâm phỏng vấn TS Mai Thanh Truyết, chuyên gia về môi trường hiện là Giám Đốc công ty BKK Landfield chuyên xử lý nước thải tại Los Angeles để tìm hiểu thêm vấn đề này.

Photo courtesy of Forum Vietyo

Mặc Lâm:  Thưa Tiến Sĩ, theo báo cáo mới nhất của cơ quan chuyên trách Liên Hiệp Quốc thì một lượng khổng lồ máy tính và linh kiện điện tử không qua xử lý, được thải trực tiếp ra môi trường của các nước như là Ấn Độ, Nam Phi, hay là Trung Quốc. Xin Tiến Sĩ cho biết những loại linh kiện phế thải này hiện nay đang đe dọa nước nào nhất và chúng phát xuất từ đâu?

TS Mai Thanh Truyết:  Chúng tôi đã đề cập tới vấn đề này từ vài ba năm nay. Mặc dù Việt Nam từ sau 1986 trở đi vẫn đặt trọng tâm đến nhu cầu sử dụng tất cả những phế liệu trên thế giới, đặc biệt những phế liệu điện tử mà anh vừa nêu lên, xét ra tình hình chung nói về cái phế liệu này thì chúng tôi có thể nói rằng lấy Hoa Kỳ làm thí dụ thì hàng năm Hoa Kỳ sản xuất trên 20 triệu máy truyền hình, điện toán và điện tử vào năm 1998, nhưng đến năm 2006 thì đã phế thải ra trên 60 triệu máy thì phế thải đi đâu? Nó phế thải vào 3 quốc gia: Pakistan, Trung Quốc và Việt Nam.

Chúng ta thấy rằng những năm đầu tiên thì Việt Nam nhập cảng ít hơn, nhưng tất cả hầu hết 80% nhập cảng các phế thải điện tử đều đưa sang Trung Quốc và Pakistan. Nhưng mà trong vòng 5 năm trở lại đây thì các loại phế thải này đã được nhập cảng ồ ạt vào Việt Nam.

Mặc Lâm: Thưa, trong tình hình như vậy thì hiện nay Việt Nam ngoài các loại rác công nghiệp thì rác điện tử đang là mối lo hàng đầu. Theo kinh nghiệm của Tiến Sĩ thì lượng rác này sẽ ảnh hưởng tới đời sống người dân ra sao, đặc biệt về vấn đề sức khỏe, thưa Tiến Sĩ?

TS Mai Thanh Truyết. Photo courtesy of Phoquang.org

TS Mai Thanh Truyết: Có thể lấy thí dụ từ một cái máy vô tuyến truyền hình, có chứa khoảng 1 kg chì và thủy ngân, hai kim loại này thì tất cả chúng ta đều biết đây là những kim loại hết sức độc hại, ảnh hưởng lên hệ thần kinh và trí thông minh của trẻ em, đặc biệt là trẻ sơ sinh trong thời gian còn trong bụng mẹ nếu bị tiếp nhiễm.

Hay ví dụ như thành phần cấu tạo của một máy điện toán cá nhân (computer), có khoảng 23% là plastic, 32% là kim loại dưới dạng sắt nhị, tức sắt có nối đôi, và 18% dưới dạng sắt với nhiều dạng nối khác với các kim loại khác, 12% còn lại gồm có các board điện tử gồm những kim loại trong đó có thể có vàng, valium, bạc và platinum, do đó cần phải có một cơ xưởng đặc biệt để mà tách rời những cái đó nếu mà muốn thu hồi tái tạo, tái sử dụng.

Khi tái tạo, tái sử dụng thì trước hết phải đốt các mạch điện trong các máy điện tử, máy in, máy điện thoại trong than đá để lấy các chip còn lại có thể sử dụng được; hoặc là nhúng các board diện tử vào các axít đậm đặc để lấy vàng. Và sau cùng tất cả các phế thải lỏng và rắn còn lại đó, sau khi ly trích các chất vừa đề cập kể trên, thải thẳng vào sông ngòi. Hiển nhiên sông ngòi chỉ trong một thời gian ngắn sẽ biến thành một dòng sông đen.

Chúng ta có thể lấy một thí dụ điển hình nhất ở thành phố Yuyu kế sát bên Hồng Kông. Đây là thành phố lớn nhất thế giới về xử lý hay là trích ly các phế thải điện tử. Dân chúng trong vùng này chỉ trong vòng hơn 10 năm qua tỷ lệ bị ung thư tăng lên rất cao, từ 20 đến 30%.

Xử lý đúng quy định?

Mặc Lâm: Dạ vâng. Thưa Tiến Sĩ, nếu đặt trường hợp bắt buộc phải chấp nhận sản xuất các sản phẩm về công nghiệp cao của IT đó mà lo ngại về vấn đề môi trường thì có cách nào cách ly hay cô lập nguồn rác này để phân hủy nó một cách an toàn hay không?

TS Mai Thanh Truyết: Vấn đề đặt ra không phải là vấn đề xử lý hay là chính sách nhập cảng, dân trí hay là tất cả các chính sách từ thượng tầng cơ cở cho tới hạ tầng, con người, hay những nhà máy xử lý. Việt Nam, mặc dù đã có những điều luật như luật về cho phép nhập cảng những phế thải do Bộ Tài Nguyên và Môi Trường thiết lập và phát hành ngày 2-4-2004, để từ đó ra quyết định ban hành quy định về bảo vệ môi trường đối với các phế liệu nhập cảng dùng làm nguyên liệu sản xuất. Dĩ nhiên là tất cả những quy luật về cung cách xử lý, tồn kho đều có quy định, nhưng vấn đề đặt ra là người xin nhập cảng, thủ tục xin nhập cảng, hay là thủ tục cho phép nhập cảng có thi hành đúng các thủ tục đó hay không, đó mới là vấn đề chính.

Phân loại rác thải điện tử. Photo courtesy of Forum Vietyo.

Điểm thứ hai có thể nói tình trạng ở Việt Nam hiện tại, khái niệm và khả năng thiết lập các nhà máy để xử lý các linh kiện điện tử cao cấp như chúng tôi vừa kể trên là chưa có, do đó việc giải quyết để ly trích các phế liệu hoàn toàn làm bằng phương cách thủ công, nghĩa là thí dụ mướn một người công nhân để cố gắng lấy những dây điện trong máy truyền hình, cố gắng cạo chì và thủy ngân trong các mạch cao của mạch kín máy truyền hình chẳng hạn, thì tất cả các việc làm đó đều làm bằng tay, không có an toàn lao động, sau đó thải ra môi trường - không những môi trường không khí, môi trường đất mà cả môi trường nước cũng bị ô nhiễm hoàn toàn.

Mặc Lâm: Xin cám ơn Tiến Sĩ đã dành thời gian cho chúng tôi trong cuộc phỏng vấn ngày hôm nay ạ.